Rozpoznanie cukrzycy typu 2 rozstrzygają konkretne wartości z krwi żylnej, a nie samopoczucie. Ta strona zbiera progi, kryteria badań przesiewowych, cele leczenia i to, co lekarz ocenia, zanim wystawi lek.
Co się dzieje w organizmie przy cukrzycy typu 2
Światowa Organizacja Zdrowia definiuje cukrzycę jako grupę chorób metabolicznych, których wspólną cechą jest hiperglikemia wynikająca z defektu wydzielania insuliny, defektu jej działania albo obu tych zaburzeń naraz. W typie 2 punktem wyjścia jest najczęściej upośledzona odpowiedź tkanek na insulinę, do której z czasem dołącza się niewystarczające jej wydzielanie.
Definicja WHO zawiera także zdanie o konsekwencjach i to ono tłumaczy powagę rozpoznania. Przewlekła hiperglikemia wiąże się z uszkodzeniem, zaburzeniem czynności i niewydolnością różnych narządów, szczególnie oczu, nerek, nerwów, serca i naczyń krwionośnych. Leczy się więc nie samą liczbę na wyniku, tylko ryzyko dla tych narządów.
Cukrzyca typu 2 jest jednym z kilku typów wyróżnianych w klasyfikacji etiologicznej. Obok niej wymienia się cukrzycę typu 1, cukrzycę ciążową oraz inne specyficzne typy, w tym postacie uwarunkowane genetycznie, cukrzycę towarzyszącą chorobom trzustki i endokrynopatiom oraz cukrzycę wywołaną przez leki i substancje chemiczne. Rozróżnienie typu nie jest akademickie, bo od niego zależy całe leczenie.
Dlaczego objawy niczego nie rozstrzygają
Cukrzyca typu 2 może przez wiele lat przebiegać bezobjawowo. Konsekwencja tego przebiegu jest podana wprost w wytycznych dla lekarzy rodzinnych: w chwili rozpoznania u ponad połowy chorych stwierdza się już obecność powikłań choroby. Rozpoznanie nie jest więc początkiem problemu, tylko momentem, w którym problem zostaje zauważony.
Objawy, jeżeli w ogóle wystąpią, pełnią rolę sygnału do wykonania badania, a nie dowodu choroby ani jej braku. Wielomocz, wzmożone pragnienie, osłabienie, niewytłumaczony spadek masy ciała, zaburzenia widzenia czy nawracające infekcje skórne są wskazaniem do oznaczenia stężenia glukozy w osoczu krwi żylnej. Rozstrzyga dopiero wynik, i to on jest tematem tej strony.
Pełny obraz objawów, także tych nietypowych, oraz przebieg leczenia z perspektywy pacjenta omawiamy w osobnym artykule tej kategorii o objawach, rozpoznaniu i leczeniu cukrzycy typu 2. Tutaj patrzymy na tę samą chorobę od strony liczb: jakie wartości przesądzają o rozpoznaniu, kto i jak często ma się badać bez objawów, jakie są cele leczenia i co lekarz sprawdza, zanim sięgnie po konkretny lek.
Ponieważ na objawy nie można liczyć, sens ma diagnostyka przesiewowa. Podstawowym badaniem przesiewowym jest ocena glikemii na czczo, a uzupełniającymi doustny test tolerancji glukozy oraz oznaczenie hemoglobiny glikowanej.
Progi, które rozstrzygają rozpoznanie
Wszystkie poniższe wartości dotyczą osocza krwi żylnej. Glikemia na czczo od 70 do 99 mg na decylitr, czyli od 3,9 do 5,5 mmol na litr, jest prawidłowa. Wartość od 100 do 125 mg na decylitr, czyli od 5,6 do 6,9 mmol na litr, oznacza nieprawidłową glikemię na czczo i jest wskazaniem do wykonania doustnego testu tolerancji glukozy. Wartość wynosząca 126 mg na decylitr, czyli 7,0 mmol na litr, lub wyższa, stwierdzona dwukrotnie w różnych dniach, pozwala rozpoznać cukrzycę.
W doustnym teście tolerancji glukozy ocenia się glikemię w 120 minucie po obciążeniu 75 gramami glukozy. Wynik poniżej 140 mg na decylitr, czyli 7,8 mmol na litr, oznacza prawidłową tolerancję glukozy. Wynik od 140 do 199 mg na decylitr to nieprawidłowa tolerancja glukozy. Wynik wynoszący 200 mg na decylitr, czyli 11,1 mmol na litr, lub wyższy, pozwala rozpoznać cukrzycę.
Trzecia droga to glikemia przygodna, czyli oznaczona niezależnie od posiłku. Wartość 200 mg na decylitr lub wyższa razem z objawami hiperglikemii pozwala rozpoznać cukrzycę. Ta sama wartość bez objawów jest wskazaniem do oznaczenia glikemii na czczo. Wynik niższy niż 200 mg na decylitr przy ewidentnych objawach hiperglikemii również kieruje do oznaczenia glikemii na czczo w dwa różne dni.
Czwartym kryterium jest hemoglobina glikowana. Cukrzycę rozpoznaje się przy wartości HbA1c wynoszącej 6,5 procent, czyli 48 mmol na mol, lub wyższej. Z tego badania nie korzysta się jednak u pacjentów z niedokrwistością, ponieważ wynik jest wtedy niewiarygodny. Oznaczenia HbA1c nie stosuje się też do rozpoznawania stanów przedcukrzycowych.
Dwie uwagi techniczne potrafią oszczędzić nieporozumień. Jeżeli glikemia i HbA1c wskazują na różne rozpoznania, jako podstawę przyjmuje się wartość gorszą, czyli tę wskazującą na bardziej zaawansowane zaburzenie. Oznaczeń wykonanych glukometrem nie stosuje się natomiast do celów diagnostycznych, poza wyjątkową sytuacją w podstawowej opiece zdrowotnej przy braku dostępu do laboratorium i bardzo nasilonych objawach.
Stan przedcukrzycowy to jeszcze nie cukrzyca
Stanem przedcukrzycowym nazywa się nieprawidłową glikemię na czczo, nieprawidłową tolerancję glukozy albo obie te nieprawidłowości naraz. To nie jest łagodniejsza odmiana cukrzycy, tylko wynik mieszczący się między normą a progiem rozpoznania, z realną szansą na to, że dalej nie zajdzie.
Osoby ze stanem przedcukrzycowym powinny otrzymać konkretne zalecenia dotyczące stylu życia, obejmujące redukcję masy ciała i jej utrzymanie oraz aktywność fizyczną w wymiarze co najmniej 150 minut tygodniowo, wraz z informacją o skuteczności takiego postępowania w zapobieganiu jawnej cukrzycy. Skuteczność tej drogi jest w wytycznych opisana najwyższą klasą zalecenia.
W wybranych sytuacjach wytyczne każą rozważyć także prewencję farmakologiczną z zastosowaniem metforminy. Dotyczy to zwłaszcza osób ze wskaźnikiem masy ciała wynoszącym 35 kg na metr kwadratowy lub więcej, osób poniżej 60 roku życia oraz kobiet po przebytej cukrzycy ciążowej. Decyzję i dawkowanie ustala lekarz, równolegle z modyfikacją stylu życia, a nie zamiast niej.
Warto też wiedzieć o czymś, co łatwo przeoczyć. Jednorazowa porada nie wystarcza. W wytycznych zaznaczono wprost, że powtarzanie zaleceń dotyczących diety i aktywności ma decydujące znaczenie dla skuteczności prewencji.
Kto powinien badać glikemię i jak często
Profilaktyczne badanie glikemii na czczo zaleca się wykonywać u osób po 45 roku życia oraz u osób młodszych z nadwagą lub otyłością, u których występuje co najmniej jeden dodatkowy czynnik ryzyka cukrzycy.
Raz w roku badanie zaleca się osobom z nadwagą, czyli przy BMI wynoszącym 25 kg na metr kwadratowy lub więcej, albo z otyłością, czyli przy BMI wynoszącym 30 kg na metr kwadratowy lub więcej, osobom z dodatnim wywiadem rodzinnym w kierunku cukrzycy, mało aktywnym fizycznie, ze stanem przedcukrzycowym, z chorobą układu sercowo-naczyniowego, z nadciśnieniem tętniczym o wartościach 140 na 90 mm słupa rtęci lub wyższych oraz z dyslipidemią.
Osobno wymienia się kobiety, u których przebieg ciąży lub stan hormonalny zwiększa ryzyko: po przebytej cukrzycy ciążowej, które urodziły dziecko o masie powyżej 4 kg oraz z zespołem policystycznych jajników.
Osoby bez objawów hiperglikemii i bez wymienionych czynników ryzyka, ale po 45 roku życia, powinny wykonywać to badanie raz na trzy lata. Lekarzowi rodzinnemu zaleca się przy pierwszej wizycie i następnie przynajmniej raz w roku pomiar masy ciała, wzrostu i obwodu w talii oraz wyliczenie BMI.
Cel leczenia nie jest jedną liczbą dla wszystkich
Celem ogólnym jest hemoglobina glikowana na poziomie 7 procent lub niższym. Ta wartość jest punktem odniesienia dla większości dorosłych chorych na cukrzycę typu 2, ale nie jest regułą bez wyjątków.
Cel zaostrzony, czyli HbA1c na poziomie 6,5 procent lub niższym, to jest 48 mmol na mol lub mniej, zaleca się w wybranych sytuacjach klinicznych. U kobiet z cukrzycą przedciążową planujących ciążę oraz w drugim i trzecim trymestrze ciąży cele są jeszcze inne i ustala się je odrębnie.
Cel złagodzony, czyli HbA1c na poziomie 8,0 procent lub niższym, zaleca się u chorych w zaawansowanym wieku, u których współistnieją istotne powikłania o charakterze makroangiopatii. W tej grupie zbyt agresywne dążenie do niskich wartości może przynieść więcej szkody niż pożytku, głównie przez ryzyko niedocukrzeń.
Wniosek praktyczny jest taki, że cudzy wynik niewiele mówi o własnym leczeniu. Wartość docelowa jest ustalana indywidualnie przez lekarza, z uwzględnieniem wieku, czasu trwania choroby, powikłań i ryzyka hipoglikemii.
Czym lekarz dysponuje i dlaczego kolejność nie jest dowolna
Metformina pozostaje lekiem pierwszego wyboru przy rozpoczynaniu leczenia farmakologicznego cukrzycy typu 2. W rejestrze produktów leczniczych występuje pod wieloma nazwami handlowymi, między innymi jako Glucophage i Siofor w tabletkach powlekanych oraz w postaciach o przedłużonym uwalnianiu, i we wszystkich tych wariantach jest wydawana z przepisu lekarza.
Jeżeli metformina nie jest tolerowana albo jest przeciwwskazana, wytyczne wskazują alternatywy: flozynę, czyli inhibitor kotransportera sodowo-glukozowego 2, lek inkretynowy w postaci inhibitora DPP-4 albo agonisty receptora GLP-1, pochodną sulfonylomocznika albo agonistę receptora gamma aktywowanego przez proliferatory peroksysomów. O kolejności decyduje nie sama skuteczność glikemiczna, lecz choroby towarzyszące: przy chorobie sercowo-naczyniowej, licznych czynnikach ryzyka sercowo-naczyniowego, przewlekłej chorobie nerek lub otyłości preferuje się inhibitory SGLT-2 i agonistów receptora GLP-1.
Status wydawania jest w całej tej grupie taki sam. Forxiga z dapagliflozyną i Jardiance z empagliflozyną w tabletkach powlekanych, Januvia z sytagliptyną w tabletkach powlekanych, Diaprel MR z gliklazydem w tabletkach o zmodyfikowanym uwalnianiu oraz Ozempic z semaglutydem w roztworze do wstrzykiwań figurują w rejestrze z kategorią Rp. Żadnego z nich apteka nie wyda bez recepty.
Dawkowania nie ustala się na podstawie artykułu ani cudzego doświadczenia, a przebieg leczenia z perspektywy pacjenta opisujemy w osobnym artykule tej kategorii. Schemat, tempo zwiększania dawki i ewentualne modyfikacje przy dołączaniu kolejnego leku są decyzją lekarza prowadzącego, podejmowaną na podstawie wyników i chorób towarzyszących.
Co lekarz sprawdza przed lekiem z grupy GLP-1
Warto rozróżnić dwie rzeczy, które w rozmowach potocznych się zlewają. Przeciwwskazanie oznacza, że leku zastosować nie wolno. Ostrzeżenie oznacza, że lek można zastosować, ale pod określonymi warunkami i przy określonej czujności. W Charakterystyce Produktu Leczniczego są to dwa osobne punkty.
W przypadku Ozempicu z semaglutydem przeciwwskazaniem jest nadwrażliwość na substancję czynną lub na którąkolwiek substancję pomocniczą. To jedyna pozycja w tym punkcie dokumentu.
Pozostałe zastrzeżenia mają charakter ostrzeżeń i jest ich sporo. Semaglutydu nie należy stosować w leczeniu cukrzycowej kwasicy ketonowej i nie jest on zamiennikiem insuliny; kwasicę ketonową zgłaszano u pacjentów insulinozależnych, u których przy rozpoczynaniu leczenia agonistą receptora GLP-1 szybko odstawiono insulinę lub zmniejszono jej dawkę. Nie zaleca się semaglutydu u pacjentów z zastoinową niewydolnością serca klasy czwartej według NYHA, ponieważ brakuje doświadczenia w tej grupie. Charakterystyka podaje też, że bezpieczeństwa i skuteczności u dzieci i młodzieży poniżej 18 roku życia dotąd nie ustalono.
Kilka ostrzeżeń dotyczy sytuacji, które pacjent może rozpoznać u siebie. Podczas stosowania agonistów receptora GLP-1 obserwowano ostre zapalenie trzustki, a przy jego podejrzeniu leczenie należy przerwać i po potwierdzeniu nie wznawiać. U pacjentów przyjmujących równocześnie pochodną sulfonylomocznika lub insulinę rośnie ryzyko hipoglikemii, które można zmniejszyć, redukując dawkę tych leków przy rozpoczynaniu terapii. U pacjentów z retinopatią cukrzycową leczonych insuliną obserwowano zwiększone ryzyko powikłań retinopatii, dlatego wymagają oni ścisłego monitorowania. Nagła utrata wzroku powinna skłonić do badania okulistycznego, ponieważ dane z badań epidemiologicznych wskazują na zwiększone ryzyko nietętniczej przedniej niedokrwiennej neuropatii nerwu wzrokowego w trakcie leczenia semaglutydem.
Osobny punkt Charakterystyki Produktu Leczniczego dotyczy ciąży i to on bywa w rozmowie pomijany, choć dotyczy sporej grupy pacjentek. Kobietom w wieku rozrodczym zaleca się stosowanie antykoncepcji podczas leczenia semaglutydem. Dane dotyczące stosowania semaglutydu u kobiet w okresie ciąży są ograniczone, dlatego semaglutydu nie należy stosować w okresie ciąży, a jeśli pacjentka planuje zajść w ciążę lub jest w ciąży, należy zaprzestać jego stosowania. Dokument podaje przy tym konkretny termin: stosowanie semaglutydu należy zakończyć co najmniej 2 miesiące przed planowaną ciążą, z uwagi na długi okres półtrwania substancji. Semaglutyd nie powinien być również stosowany podczas karmienia piersią, ponieważ nie można wykluczyć ryzyka dla dziecka karmionego piersią. O tych dwóch miesiącach warto wiedzieć wcześniej niż w dniu, w którym ciąża staje się planem, bo jest to czas, który trzeba mieć skąd odliczyć, i zmiany leczenia nie wprowadza się w takiej sytuacji samodzielnie.
Osobna uwaga dotyczy nerek i żołądka. Nudności, wymioty i biegunka mogą prowadzić do odwodnienia, a odwodnienie w rzadkich przypadkach do pogorszenia czynności nerek, co ma znaczenie zwłaszcza u pacjentów z już zaburzoną czynnością nerek. Najczęściej zgłaszanymi działaniami niepożądanymi w badaniach klinicznych były właśnie zaburzenia żołądka i jelit: nudności i biegunka bardzo często, wymioty często, zwykle o nasileniu łagodnym lub umiarkowanym i krótkotrwałe. Warto też uprzedzić anestezjologa o przyjmowaniu leku z tej grupy przed zabiegiem w znieczuleniu ogólnym lub głębokiej sedacji, ponieważ opisywano przypadki zachłyśnięcia treścią żołądkową związane z opóźnionym opróżnianiem żołądka. Pełne zestawienie działań niepożądanych, wraz z tym, co zwykle ustępuje samo, a co wymaga kontaktu z lekarzem, omawiamy osobno w tej kategorii.
Recepta, kontynuacja i terminy, o których łatwo zapomnieć
Ustawa o zawodach lekarza i lekarza dentysty przewiduje dwie drogi. Pierwsza, opisana w artykule 42 ustęp 1, to orzekanie o stanie zdrowia po osobistym zbadaniu pacjenta albo po zbadaniu go za pośrednictwem systemów teleinformatycznych lub systemów łączności, a także po analizie dostępnej dokumentacji medycznej. Druga, z ustępu 2 tego samego artykułu, pozwala wystawić bez badania receptę niezbędną do kontynuacji leczenia, o ile uzasadnia to stan zdrowia odzwierciedlony w dokumentacji. Leczenie cukrzycy typu 2 jest leczeniem przewlekłym, więc w praktyce najczęściej dotyczy go ta druga droga.
Terminy realizacji recepty wynikają z artykułu 96a ustęp 7 Prawa farmaceutycznego i bywają źródłem nieporozumień. Zasadą jest 30 dni od daty wystawienia albo od naniesionej na recepcie daty realizacji od dnia, a dla recepty w postaci elektronicznej termin ten nie może przekroczyć 365 dni.
Dłuższy termin e-recepty nie obejmuje jednak wszystkiego, bo ustawa przewiduje odrębne, krótsze terminy niezależnie od postaci recepty. Antybiotyki do stosowania wewnętrznego i parenteralnego realizuje się w ciągu 7 dni. Produkty sprowadzane z zagranicy dla pacjenta oraz produkty immunologiczne wytwarzane indywidualnie mają termin 120 dni. Środki odurzające, substancje psychotropowe oraz prekursory kategorii 1 realizuje się w ciągu 30 dni.
Osobno reguluje się ilość leku. Na jednej recepcie można przepisać ilość odpowiadającą maksymalnie 360-dniowemu okresowi stosowania, natomiast od dnia realizacji pacjent może otrzymać jednorazowo ilość nie większą niż na 120 dni. Dlatego przy dłuższym zapisie lek odbiera się w kilku turach, a nie za jednym razem.
Przed złożeniem wniosku o kontynuację warto mieć pod ręką nazwy leków wraz z dawkami przepisanymi z opakowań, daty ostatnich badań, w tym HbA1c i glikemii, oraz informację o chorobach towarzyszących. Lekarz ocenia wniosek i może uznać, że dane są niewystarczające albo że sprawa wymaga badania. Nie można z góry przesądzić ani wyniku tej oceny, ani terminu jej zakończenia.
Kiedy nie wolno czekać
Bardzo nasilone objawy hiperglikemii, podejrzenie kwasicy ketonowej i zły stan ogólny to sytuacje pilne. W wytycznych są one wymienione jako powód do szybkiej weryfikacji i skierowania do szpitala, a nie do planowania wizyty za kilka dni. Konsultacja zdalna nie jest wtedy właściwą drogą.
Osobnym zagrożeniem, zwłaszcza u osób przyjmujących pochodną sulfonylomocznika lub insulinę, jest niedocukrzenie. Zlewne poty, drżenie rąk, kołatanie serca, splątanie, a w skrajnych przypadkach utrata przytomności wymagają natychmiastowej reakcji, a przy zaburzeniach świadomości wezwania pogotowia pod numerem 112.
Ból w klatce piersiowej, nagła duszność, opadnięcie kącika ust, niedowład jednej strony ciała lub zaburzenia mowy to objawy, przy których liczą się minuty. Właściwą drogą jest numer 112 albo szpitalny oddział ratunkowy, niezależnie od tego, czy pacjent choruje na cukrzycę.
Na koniec rzecz, która wraca w pytaniach najczęściej. Leku przeciwcukrzycowego nie odstawia się samodzielnie i nie zmienia się samodzielnie jego dawki, nawet gdy wyniki wyglądają dobrze albo gdy pojawiły się działania niepożądane. Każdą taką zmianę ustala się z lekarzem prowadzącym, bo to on zna pełny obraz leczenia.
To materiał informacyjny - nie zastąpi rozmowy z lekarzem. O wystawieniu dokumentu zawsze decyduje lekarz.
Skąd bierzemy informacje i kto je sprawdza - wyjaśniamy w wytycznych redakcyjnych.