Nerwica lękowa to potoczne określenie całej rodziny zaburzeń, w których lęk jest silniejszy i trwa dłużej, niż uzasadnia sytuacja: uogólnionego lęku, napadów paniki, fobii i dolegliwości przeżywanych głównie przez ciało. Najlepiej przebadane metody pomocy to psychoterapia, przede wszystkim poznawczo-behawioralna, oraz leki, w pierwszej kolejności z grupy SSRI. Poniżej masz całość na jednym ekranie: mapę pojęć, objawy, przyczyny, tabelę metod leczenia i jasną informację, co da się załatwić online, a czego nie.
Co kryje się pod słowem nerwica: mapa pojęć
Słowo „nerwica” nie występuje w aktualnych klasyfikacjach jako jedno rozpoznanie. W ICD-10, której kodów nadal używa polska dokumentacja medyczna, te stany zebrano w grupie zaburzeń nerwicowych, związanych ze stresem i pod postacią somatyczną. ICD-11 rozdzieliła je na osobne kategorie, a słowo „nerwicowe” zniknęło z nazw. W gabinecie usłyszysz więc raczej konkretną nazwę, na przykład zaburzenie lękowe uogólnione albo zaburzenie paniczne.
Czy nerwica to choroba psychiczna? To zaburzenie psychiczne w sensie medycznym, ale nie psychoza: zachowujesz kontakt z rzeczywistością i zwykle doskonale wiesz, że lęk jest nadmierny. Właśnie to bywa najbardziej męczące, bo rozsądek podpowiada jedno, a ciało robi swoje.
Tabela zestawia to, co ludzie nazywają nerwicą, z nazwami, które pojawiają się w rozpoznaniu.
Ciągłe zamartwianie się, nerwica lękowa - Rozpoznanie w dokumentacji: Zaburzenie lękowe uogólnione - Co jest w centrum: Przewlekły niepokój o wiele spraw naraz, napięcie, trudność z wyłączeniem myśli
Ataki nerwicy, napady lęku - Rozpoznanie w dokumentacji: Zaburzenie paniczne, czasem z agorafobią - Co jest w centrum: Nagłe fale silnego lęku z kołataniem serca, dusznością, poczuciem utraty kontroli
Nerwica społeczna - Rozpoznanie w dokumentacji: Społeczne zaburzenie lękowe (fobia społeczna) - Co jest w centrum: Silny lęk przed oceną innych, unikanie wystąpień i rozmów
Nerwica wegetatywna, nerwica serca lub żołądka - Rozpoznanie w dokumentacji: Zaburzenia pod postacią somatyczną - Co jest w centrum: Dolegliwości z ciała bez wyjaśnienia w badaniach, często z dużym niepokojem o zdrowie
Nerwica natręctw - Rozpoznanie w dokumentacji: Zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne - Co jest w centrum: Natrętne myśli i czynności wykonywane, by obniżyć napięcie
Jak objawia się nerwica: ciało, myśli i zachowanie
Objawy nerwicy lękowej rzadko ograniczają się do samego uczucia strachu. Najczęściej dotyczą trzech obszarów jednocześnie, dlatego wiele osób trafia najpierw do kardiologa, gastrologa albo na SOR, a dopiero później ktoś wiąże te dolegliwości z lękiem.
Wiele osób opisuje, że lęk jest najmocniejszy rano, zaraz po przebudzeniu, kiedy myśli od razu biegną do obowiązków dnia. To częsta obserwacja w zaburzeniach lękowych i w depresji, warto o niej powiedzieć lekarzowi, bo pomaga zrozumieć rytm objawów.
Przy zaburzeniu lękowym uogólnionym liczy się też czas. Według DSM-5 objawy muszą trwać co najmniej 6 miesięcy przez większość dni. ICD-11 mówi o co najmniej kilku miesiącach i świadomie odeszła od sztywnego progu, a ICD-10 nadal wskazuje 6 miesięcy.
Objawy często napędzają się nawzajem. Szybsze bicie serca budzi myśl o zawale, ta myśl podnosi poziom lęku, a lęk jeszcze mocniej przyspiesza serce. Zrozumienie tego błędnego koła jest jednym z pierwszych kroków w terapii, bo pozwala przestać traktować każdy sygnał z ciała jak alarm.
Ciało - Typowe objawy: Kołatanie serca, ucisk w klatce piersiowej, duszność, zawroty głowy, drżenie, pocenie się, napięte mięśnie, bóle brzucha, biegunki, częste oddawanie moczu
Myśli i emocje - Typowe objawy: Zamartwianie się, czarne scenariusze, drażliwość, trudność ze skupieniem, poczucie nierealności, strach przed utratą kontroli albo przed śmiercią w czasie napadu
Sen i energia - Typowe objawy: Kłopot z zaśnięciem, wybudzanie się w nocy, zmęczenie mimo odpoczynku
Zachowanie - Typowe objawy: Unikanie miejsc i sytuacji, sprawdzanie objawów, szukanie zapewnień u bliskich, rezygnacja z planów
Skąd się bierze nerwica lękowa i czy można ją odziedziczyć
Nie ma jednej przyczyny. Zaburzenia lękowe powstają z nałożenia się kilku czynników, a u każdej osoby proporcje są inne. Skłonność do lęku bywa rodzinna, więc jeśli rodzic albo rodzeństwo mieli podobne trudności, Twoje ryzyko jest wyższe. Dziedziczy się jednak podatność, a nie gotowa choroba: wiele osób z obciążeniem w rodzinie nigdy nie zachoruje.
Czynniki, które najczęściej pojawiają się w wywiadzie:
geny i temperament: wrodzona wrażliwość na zagrożenie, skłonność do zamartwiania się;
doświadczenia z dzieciństwa: nadopiekuńczość albo przeciwnie, brak poczucia bezpieczeństwa, przemoc, utrata bliskiej osoby;
długotrwały stres: przeciążenie pracą, kłopoty finansowe, opieka nad chorym, konflikt w związku;
wydarzenia przełomowe: choroba, rozstanie, wypadek, poród;
substancje: alkohol, nadmiar kofeiny, narkotyki i odstawienie niektórych leków mogą wywoływać albo nasilać lęk;
choroby somatyczne, które dają objawy podobne do lęku, na przykład nadczynność tarczycy albo zaburzenia rytmu serca, dlatego lekarz chce je wykluczyć.
Nerwica: jaki lekarz i jak przebiega diagnoza
Rozpoznanie zaburzenia lękowego stawia lekarz, zwykle psychiatra, na podstawie rozmowy o objawach, ich czasie trwania i wpływie na codzienne życie. Do psychiatry w ramach NFZ nie potrzebujesz skierowania. Pierwszym krokiem może też być lekarz rodzinny, który zbierze wywiad, oceni stan ogólny i zleci badania wykluczające przyczyny somatyczne. Psycholog pomoże ocenić nasilenie lęku i zaplanować terapię, ale nie wystawia recept.
Co zwykle wchodzi w skład diagnozy:
wywiad: jakie objawy, od kiedy, w jakich sytuacjach, co je łagodzi, a co nasila;
pytania o nastrój, sen, używki, przyjmowane leki i choroby w rodzinie;
kwestionariusze lęku jako pomoc w ocenie nasilenia, a nie samodzielna diagnoza;
badania zlecone przez lekarza, gdy objawy mogą mieć przyczynę w ciele, na przykład krew z oceną tarczycy czy EKG;
wyniki wcześniejszych badań i wypisy z SOR, jeśli już je masz, bo oszczędzają powtarzania tych samych testów;
ocena, czy obok lęku nie toczy się depresja, bo te zaburzenia często idą w parze. Więcej znajdziesz w zestawieniu o depresji: objawach i leczeniu.
Psychoterapia i leki obok siebie: tabela porównawcza
Jak leczyć nerwicę lękową? W łagodniejszych postaciach często wystarcza sama psychoterapia, w cięższych lekarz zwykle łączy ją z lekiem. Najwięcej danych dotyczy terapii poznawczo-behawioralnej, która uczy rozpoznawać pułapki myślenia i stopniowo wracać do sytuacji, których unikasz. Leki wybiera lekarz, biorąc pod uwagę rodzaj zaburzenia, choroby współistniejące i inne przyjmowane preparaty.
Zestawienie pokazuje, co mówią charakterystyki produktów leczniczych o lekach stosowanych przy lęku. Nie jest to lista do samodzielnego wyboru, tylko mapa, która ułatwi Ci rozmowę z lekarzem.
Psychoterapia poznawczo-behawioralna - Kiedy się ją stosuje: W większości zaburzeń lękowych, samodzielnie albo razem z lekiem - Na co zwrócić uwagę: Wymaga regularnych sesji i ćwiczeń między nimi; efekt utrzymuje się po zakończeniu terapii
Escitalopram i inne leki z grupy SSRI - Kiedy się ją stosuje: Charakterystyka escitalopramu wymienia zaburzenie lęku panicznego z agorafobią lub bez niej, fobię społeczną, zaburzenie lękowe uogólnione, zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne i epizody dużej depresji - Na co zwrócić uwagę: Działanie narasta stopniowo; na początku leczenia lęk może się przejściowo nasilić. Szczegóły w opisie leku escitalopram i w przeglądzie grupy SSRI
Opipramol - Kiedy się ją stosuje: Charakterystyka wskazuje zaburzenia lękowe uogólnione i zaburzenia występujące pod postacią somatyczną - Na co zwrócić uwagę: Przeciwwskazany między innymi przy bloku przedsionkowo-komorowym wyższego stopnia, nadkomorowych i komorowych zaburzeniach przewodzenia oraz nieleczonej jaskrze z wąskim kątem; markę handlową opisujemy na stronie Pramolan
Hydroksyzyna - Kiedy się ją stosuje: Charakterystyka wskazuje objawowe leczenie lęku u dorosłych - Na co zwrócić uwagę: Przeciwwskazana przy wydłużonym odstępie QT i przy znanych czynnikach jego ryzyka, w ciąży i podczas karmienia piersią; więcej na stronie o hydroksyzynie
Benzodiazepiny - Kiedy się ją stosuje: Krótko, w ostrym, nasilonym lęku, decyzją lekarza - Na co zwrócić uwagę: Rp, substancje psychotropowe grupy IV-P; ryzyko uzależnienia; na przykład dla alprazolamu charakterystyka podaje leczenie możliwie krótkie, maksymalnie 2-4 tygodnie
Bezpieczeństwo leków na nerwicę: dwie rzeczy, o których musisz wiedzieć
Po pierwsze, leki przeciwdepresyjne, w tym SSRI, w pierwszych tygodniach leczenia i po każdej zmianie dawki mogą przejściowo nasilić niepokój, a nawet myśli samobójcze. Ryzyko jest najwyraźniejsze u osób przed 25. rokiem życia. Jeśli zauważysz u siebie takie zmiany, skontaktuj się z lekarzem od razu, a w bezpośrednim zagrożeniu dzwoń pod 112. Dobrze, żeby ktoś bliski wiedział o rozpoczęciu leczenia i mógł zwrócić uwagę na niepokojące sygnały.
Po drugie, hydroksyzyny nie wolno łączyć z citalopramem ani escitalopramem. Charakterystyka hydroksyzyny przeciwwskazuje jej stosowanie u każdego, kto przyjmuje lek wydłużający odstęp QT, bo takie połączenie zwiększa ryzyko groźnych zaburzeń rytmu serca. Dlatego zawsze mów lekarzowi o wszystkich lekach, które bierzesz, także tych od innych specjalistów.
Ile trwa nerwica lękowa i czy jest uleczalna
Zaburzenia lękowe dobrze reagują na leczenie. U wielu osób objawy ustępują na tyle, że przestają rządzić codziennością, u części wracają w okresach większego stresu. Dlatego lekarze i terapeuci mówią raczej o opanowaniu zaburzenia i zapobieganiu nawrotom niż o jednorazowym wyleczeniu.
Czas leczenia jest różny: psychoterapia trwa zwykle od kilku miesięcy wzwyż, a o długości leczenia lekiem decyduje lekarz po ocenie efektów. Leku nie odstawiaj sam, nawet gdy czujesz się lepiej, bo nagłe przerwanie może wywołać objawy odstawienia albo nawrót.
Do czego prowadzi nieleczona nerwica? Najczęściej do zawężania życia: unikania podróży, pracy, spotkań. Z czasem rośnie ryzyko depresji, nadużywania alkoholu czy leków uspokajających na własną rękę oraz problemów ze snem. Wcześnie podjęte leczenie skraca tę drogę. Co możesz robić na co dzień, żeby opanować lęk w nerwicy, obok leczenia:
spokojny, wydłużony wydech, gdy narasta napięcie;
regularny sen i ruch, ograniczenie kofeiny i alkoholu;
zapisywanie sytuacji, w których lęk rośnie, jako materiał na wizytę;
stopniowe, a nie gwałtowne wracanie do miejsc, których unikasz, najlepiej z pomocą terapeuty.
Sygnały alarmowe przy lęku: kiedy dzwonić, a nie czekać
Jeśli pojawiają się myśli o odebraniu sobie życia, poczucie, że nie dasz rady dłużej, albo lęk narasta tak, że przestajesz funkcjonować, nie czekaj na planową wizytę. Pod numerem 116 123 wsparcie dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym działa całodobowo, bezpłatnie. Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym odbiera pod numerem 800 70 2222, również całodobowo, bezpłatnie. Dzieci i młodzież mogą dzwonić pod 116 111. Przy bezpośrednim zagrożeniu życia wybierz 112.
Pierwszy napad paniki z bólem w klatce piersiowej i dusznością zawsze wymaga oceny lekarskiej, bo podobne objawy daje zawał czy zatorowość. Nie zakładaj z góry, że to „tylko nerwy”.
Nerwica lękowa a leczenie online: co możesz załatwić wnioskiem
Rozpoznanie i pierwszy dobór leku należą do psychiatry na wizycie. Online możesz przedłużyć leczenie, które już prowadzi lekarz i które masz udokumentowane. W Receptice wypełniasz formularz z wywiadem, wniosek ocenia lekarz, a jeśli potrzebuje dodatkowych informacji, zadaje pytania na czacie. Nadzór medyczny sprawuje lek. Damian Wojno (PWZ 3211301). Nie prowadzimy rozmów wideo ani telefonicznych i nie zaczynamy nowego leczenia.
Lekarz może odmówić, gdy dokumentacja nie potwierdza dotychczasowego leczenia albo gdy Twój stan wymaga wizyty. Jeśli lekarz odmówi, opłata nie podlega zwrotowi, bo dotyczy oceny wniosku. Różnicę między kontynuacją a pierwszą wizytą rozpisaliśmy w tekście czym kontynuacja różni się od pierwszej wizyty, a sam proces opisuje strona e-recepty psychiatrycznej. O zwolnieniu przy nerwicy lękowej także decyduje lekarz po ocenie wniosku i w sprawach psychiatrycznych może odesłać Cię do psychiatry.
Źródła
Charakterystyka Produktu Leczniczego Escitil (escitalopram), URPL
Charakterystyka Produktu Leczniczego Pramolan (opipramol), URPL
Charakterystyka Produktu Leczniczego Atarax (hydroksyzyna), URPL
Telefon wsparcia 116 123, Instytut Psychologii Zdrowia
Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym 800 70 2222
To materiał informacyjny - nie zastąpi rozmowy z lekarzem. O wystawieniu dokumentu zawsze decyduje lekarz.
Skąd bierzemy informacje i kto je sprawdza - wyjaśniamy w wytycznych redakcyjnych.