Atak paniki to nagły napływ bardzo silnego lęku, któremu towarzyszą objawy z ciała: kołatanie serca, duszność, zawroty głowy, drżenie czy poty. Szczyt osiąga w ciągu kilku minut, a potem stopniowo wygasa. Pierwszy taki epizod, zwłaszcza z bólem w klatce piersiowej, wymaga wykluczenia przyczyn kardiologicznych, a nawracające napady leczy się psychoterapią i lekami z grupy SSRI.
Atak paniki w praktyce: mapa objawów od serca po myśli
Pytanie „jak wygląda atak paniki” zadaje zwykle ktoś, kto właśnie przeżył coś przerażającego i nie wie, co to było. Napad przychodzi często bez wyraźnego powodu, nawet we śnie albo w chwili odpoczynku. Ciało reaguje tak, jakby groziło mu realne niebezpieczeństwo, choć zagrożenia nie ma.
Nie musisz mieć wszystkich objawów naraz. U jednej osoby dominuje serce i oddech, u innej zawroty głowy i odrealnienie. Wspólny jest gwałtowny początek i narastanie do szczytu w ciągu kilku minut.
Serce i krążenie w ataku paniki - Typowe objawy ataku paniki: Kołatanie, walenie lub przyspieszone bicie serca, ucisk albo ból w klatce piersiowej, uderzenia gorąca lub dreszcze
Oddech w ataku paniki - Typowe objawy ataku paniki: Duszność, uczucie braku powietrza lub dławienia się, szybki, płytki oddech
Układ nerwowy w ataku paniki - Typowe objawy ataku paniki: Zawroty głowy, uczucie zbliżającego się omdlenia, drętwienie lub mrowienie dłoni i ust, drżenie
Brzuch i skóra w ataku paniki - Typowe objawy ataku paniki: Nudności, ściskanie w żołądku, nagłe poty
Psychika w ataku paniki - Typowe objawy ataku paniki: Strach przed śmiercią, utratą kontroli albo „zwariowaniem”, poczucie nierealności otoczenia lub siebie
Napady paniki: co je wywołuje i kto jest bardziej narażony
Pojedynczy atak paniki może przydarzyć się każdemu, np. w okresie silnego stresu. O zaburzeniu panicznym, zwanym też lękiem napadowym, mówi się, gdy napady paniki nawracają nieoczekiwanie, a między nimi utrzymuje się obawa przed kolejnym i unikanie miejsc, w których może się zdarzyć. Często dołącza agorafobia, czyli lęk przed sytuacjami, z których trudno uciec lub uzyskać pomoc.
Napady podtrzymuje błędne koło: zwykłe doznanie z ciała, np. szybsze bicie serca po schodach, zostaje odczytane jako groźne, to wzmaga lęk, a lęk nasila objawy. Na mapie poniżej zebraliśmy najczęstsze tło.
Przewlekły stres i trudne wydarzenia - Jak sprzyja napadom paniki: Okres przeciążenia, żałoby lub konfliktu obniża próg, przy którym ciało uruchamia alarm
Skłonność rodzinna - Jak sprzyja napadom paniki: Zaburzenia lękowe częściej występują u osób, których krewni też je mają
Kofeina, nikotyna, alkohol i substancje - Jak sprzyja napadom paniki: Napoje energetyczne, duże ilości kawy, konopie czy środki pobudzające mogą wywołać napad, podobnie jak kac i odstawienie alkoholu
Niedobór snu - Jak sprzyja napadom paniki: Zmęczony organizm szybciej reaguje lękiem na drobne bodźce
Inne zaburzenia psychiczne - Jak sprzyja napadom paniki: Napady paniki często towarzyszą depresji, PTSD i innym zaburzeniom lękowym
Choroby somatyczne - Jak sprzyja napadom paniki: Nadczynność tarczycy, zaburzenia rytmu serca czy astma dają objawy łudząco podobne do paniki i trzeba je wykluczyć
Atak paniki czy zawał: dlaczego pierwszy raz trzeba to sprawdzić
Wielu pacjentów trafia z pierwszym napadem na SOR, przekonanych, że to serce, i dobrze robią. Objawy ataku paniki i ostrego problemu kardiologicznego częściowo się pokrywają, a samodzielnie nie da się ich pewnie rozróżnić. Tabela pokazuje typowe różnice, ale nie zastąpi badania.
Jeśli ból w klatce jest silny, gniotący, promieniuje do ręki, szczęki lub pleców, pojawił się przy wysiłku albo masz czynniki ryzyka chorób serca, dzwoń pod 112 bez zastanawiania się, czy „to tylko nerwy”.
Początek dolegliwości - Typowo w ataku paniki: Nagły, często w spoczynku lub w stresie, z silnym lękiem od pierwszych chwil - Sygnał, że może chodzić o serce: Często przy wysiłku albo bez związku z emocjami
Charakter bólu w klatce - Typowo w ataku paniki: Kłucie lub ucisk, zmienne, nasilające się z oddechem i lękiem - Sygnał, że może chodzić o serce: Gniotący, piekący, rozlany ból promieniujący do ręki, szczęki lub pleców
Przebieg w czasie - Typowo w ataku paniki: Szczyt w ciągu kilku minut i stopniowe wygasanie - Sygnał, że może chodzić o serce: Ból utrzymuje się lub narasta mimo uspokojenia
Co robić - Typowo w ataku paniki: Po wykluczeniu przyczyn somatycznych leczenie lęku - Sygnał, że może chodzić o serce: Natychmiast 112, nie czekaj, aż minie
Co robić, gdy zaczyna się atak paniki
Najważniejsza informacja na moment napadu: atak paniki, choć przerażający, sam w sobie nie uszkadza serca ani mózgu i zawsze się kończy. Ten fakt, powtarzany w myślach, odbiera napadowi część siły. Pomagają proste kroki:
zatrzymaj się i, jeśli możesz, usiądź; nie uciekaj gwałtownie z miejsca, bo utrwala to przekonanie, że było niebezpiecznie,
zwolnij oddech: wdech nosem, a wydech ustami dłuższy niż wdech, przez kilka minut,
nazwij to, co się dzieje: „to atak paniki, minie”,
skieruj uwagę na zmysły: opisz kilka przedmiotów wokół, poczuj stopy na podłodze, dotknij czegoś chłodnego,
nie sięgaj po alkohol ani po cudze leki uspokajające, które mogą wejść w groźne interakcje,
po napadzie zanotuj, kiedy się pojawił i co mu towarzyszyło, bo pomoże to lekarzowi.
Diagnoza: kto ocenia napady paniki i jakie badania się robi
Przy pierwszym epizodzie, szczególnie z bólem w klatce piersiowej, ocenę zaczyna lekarz na SOR, w nocnej i świątecznej opiece zdrowotnej albo lekarz rodzinny. Zwykle wykonuje się EKG, pomiar ciśnienia i saturacji, a w zależności od obrazu badania krwi, np. markery uszkodzenia serca, morfologię, elektrolity, glukozę i hormony tarczycy.
Gdy wyniki są prawidłowe, a napady wracają, kolejnym krokiem jest psychiatra albo psycholog. Psychiatra stawia rozpoznanie, np. zaburzenia panicznego z agorafobią lub bez niej, ocenia współistniejącą depresję i inne zaburzenia lękowe, pyta o kofeinę, alkohol, substancje i przyjmowane leki. Jeśli w trakcie napadów pojawia się poczucie nierealności, przeczytaj też nasz tekst o derealizacji.
Leczenie nawracających ataków paniki: terapia i leki w jednej tabeli
Nawracające napady paniki dobrze odpowiadają na leczenie. Podstawą są psychoterapia poznawczo-behawioralna i leki z grupy SSRI. Lęk napadowy z agorafobią lub bez niej figuruje we wskazaniach w charakterystykach sertraliny, escitalopramu i paroksetyny.
SSRI nie działają od razu. ChPL escitalopramu podaje, że w lęku panicznym maksymalną skuteczność osiąga się po około 3 miesiącach, a leczenie trwa kilka miesięcy. Charakterystyka paroksetyny zaznacza, że osoby z lękiem napadowym leczy się dostatecznie długo, by objawy ustąpiły, co może zająć kilka miesięcy lub dłużej. W lęku napadowym zarówno ChPL sertraliny, jak i paroksetyny przewidują łagodniejszy start niż w depresji, aby ograniczyć dolegliwości pierwszych dni i ryzyko przejściowego nasilenia lęku.
Ostrzeżenie, którego nie wolno pominąć przy lekach przeciwdepresyjnych: na starcie terapii i po każdej korekcie dawki niepokój oraz myśli o odebraniu sobie życia mogą chwilowo przybrać na sile. Najsilniej dotyczy to osób, które nie skończyły 25 lat. U części pacjentów z lękiem panicznym ChPL escitalopramu opisuje też paradoksalne nasilenie lęku na początku, które zazwyczaj mija w ciągu dwóch tygodni nieprzerwanego leczenia. Jeśli to zauważysz, od razu skontaktuj się z lekarzem, a przy zagrożeniu życia wybierz 112.
Przy bardzo nasilonych objawach psychiatra czasem dołącza na krótko benzodiazepinę. To leki na receptę (Rp) z substancją psychotropową grupy IV-P; na przykład dla alprazolamu ChPL przewiduje leczenie możliwie krótkie, maksymalnie 2-4 tygodnie. Więcej o tej grupie przeczytasz na stronie benzodiazepiny: jak działają i czym grożą.
Uwaga na łączenie leków: charakterystyka hydroksyzyny przeciwwskazuje jej stosowanie u każdego, kto przyjmuje lek wydłużający odstęp QT, i wymienia wprost citalopram oraz escitalopram. Dlatego o wszystkich lekach, także doraźnych, informuj lekarza.
Psychoterapia poznawczo-behawioralna - Jak pomaga przy napadach paniki: Uczy rozpoznawać błędne odczytywanie sygnałów z ciała i stopniowo oswaja sytuacje oraz doznania wywołujące lęk - Co warto wiedzieć: Podstawa leczenia, efekty utrzymują się po zakończeniu terapii
Sertralina (SSRI, Rp) - Jak pomaga przy napadach paniki: Lęk napadowy z agorafobią lub bez niej jest jednym z jej wskazań - Co warto wiedzieć: Pierwsze działanie może pojawić się w ciągu 7 dni, pełny efekt później
Escitalopram (SSRI, Rp) - Jak pomaga przy napadach paniki: Zaburzenie lęku panicznego z agorafobią lub bez niej ma w ChPL wśród wskazań - Co warto wiedzieć: Maksymalna skuteczność po około 3 miesiącach; nie wolno łączyć z lekami wydłużającymi odstęp QT
Paroksetyna (SSRI, Rp) - Jak pomaga przy napadach paniki: Zaburzenie lękowe z napadami lęku figuruje w jej wskazaniach - Co warto wiedzieć: ChPL zaleca unikanie alkoholu w trakcie leczenia
Benzodiazepiny (Rp, grupa IV-P) - Jak pomaga przy napadach paniki: Szybko zmniejszają lęk, ale nie leczą przyczyny - Co warto wiedzieć: Wyłącznie krótko i pod kontrolą lekarza, z ryzykiem uzależnienia
Styl życia - Jak pomaga przy napadach paniki: Regularny sen, ruch, ograniczenie kofeiny, alkoholu i substancji - Co warto wiedzieć: Uzupełnienie terapii, nie jej zamiennik
Kiedy atak paniki wymaga pomocy od razu
Przy bezpośrednim zagrożeniu życia dzwoń pod 112. Jeśli lęk cię przerasta albo pojawiają się myśli o zrobieniu sobie krzywdy, zadzwoń pod 116 123, linię dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym, czynną całodobowo, bezpłatnie, albo pod 800 70 2222 do Centrum Wsparcia dla dorosłych w kryzysie psychicznym, także całodobowo, bezpłatnie. Dzieci i młodzież mogą dzwonić pod 116 111 o każdej porze.
Natychmiastowej pomocy wymagają zwłaszcza:
pierwszy w życiu napad z bólem w klatce piersiowej, utratą przytomności albo bardzo wysokim ciśnieniem,
objawy, które nie słabną albo narastają mimo upływu czasu i uspokojenia,
napad po przyjęciu substancji psychoaktywnej lub dużej ilości alkoholu,
myśli samobójcze, poczucie, że nie dasz rady dłużej, lub nagłe nasilenie lęku po rozpoczęciu albo zmianie leku przeciwdepresyjnego.
Napady paniki a leczenie online: realne możliwości
Pierwszego ataku paniki nie diagnozuje się przez formularz. Wykluczenie przyczyn kardiologicznych wymaga badania, a rozpoznanie zaburzenia panicznego i wybór leku należą do psychiatry na wizycie, prywatnie albo w ramach NFZ.
Online możemy pomóc, gdy leczenie już trwa. Jeśli psychiatra prowadzi cię z powodu lęku napadowego, przyjmujesz np. sertralinę albo escitalopram i masz na to dokumentację, możesz złożyć wniosek o receptę na kontynuację leczenia. Odpowiadasz w formularzu na pytania wywiadu, dokumenty i odpowiedzi analizuje lekarz (nadzór medyczny: lek. Damian Wojno, PWZ 3211301), a ewentualne pytania dodatkowe zadaje na czacie. Nie oferujemy rozmów wideo ani telefonicznych.
Lekarz może odmówić, np. gdy napady się nasiliły, zmieniły charakter albo brakuje dokumentacji, i wtedy właściwa jest wizyta u psychiatry. Jeśli lekarz odmówi, opłata nie podlega zwrotowi, bo dotyczy oceny wniosku. Tak samo jest ze zwolnieniem lekarskim przy napadach paniki: o wystawieniu decyduje lekarz po ocenie wniosku, może odmówić, a w sprawach psychiatrycznych odesłać do psychiatry.
Źródła
Charakterystyka Produktu Leczniczego Asertin 50, sertralina (URPL)
Charakterystyka Produktu Leczniczego Escitil, escitalopram (URPL)
Charakterystyka Produktu Leczniczego Rexetin, paroksetyna (URPL)
116 123 - telefon wsparcia dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym (Instytut Psychologii Zdrowia)
Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym, 800 70 2222 (Fundacja ITAKA)
116 111 - telefon zaufania dla dzieci i młodzieży
To materiał informacyjny - nie zastąpi rozmowy z lekarzem. O wystawieniu dokumentu zawsze decyduje lekarz.
Skąd bierzemy informacje i kto je sprawdza - wyjaśniamy w wytycznych redakcyjnych.