Antydepresanty, czyli leki przeciwdepresyjne, stosuje się w depresji i w wielu zaburzeniach lękowych, a najczęściej przepisywane grupy to SSRI i SNRI. Nie działają doraźnie: poprawa pojawia się zwykle po 2-4 tygodniach regularnego przyjmowania. Wszystkie omawiane tu leki wydaje się na receptę, a ich odstawienie albo zmianę prowadzi lekarz, nigdy nagle i nie na własną rękę.
Mapa grup leków przeciwdepresyjnych
Leki przeciwdepresyjne różnią się przede wszystkim tym, na które przekaźniki w mózgu działają: serotoninę, noradrenalinę, dopaminę albo kilka naraz. Od mechanizmu zależą wskazania i typowe działania niepożądane. Tabela zbiera grupy, które spotkasz najczęściej, z przykładami substancji opisanymi w ich Charakterystykach Produktu Leczniczego (ChPL).
| Grupa | Przykłady substancji | Mechanizm i cechy |
|---|---|---|
| SSRI, selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny | Do SSRI należą sertralina, escitalopram i fluoksetyna. | SSRI zwiększają dostępność serotoniny; poza depresją mają wskazania w zaburzeniach lękowych i obsesyjno-kompulsyjnych. |
| SNRI, inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny i noradrenaliny | Do SNRI należą wenlafaksyna i duloksetyna. | SNRI działają na dwa przekaźniki; duloksetyna ma też wskazanie w bólu w obwodowej neuropatii cukrzycowej. |
| Inhibitor wychwytu noradrenaliny i dopaminy | Przedstawicielem tej grupy jest bupropion. | Bupropion prawie nie wpływa na serotoninę, ale ma wiele przeciwwskazań związanych z ryzykiem drgawek. |
| Antagonista receptorów α2 | Przedstawicielem tej grupy jest mirtazapina. | Mirtazapina wzmacnia przekaźnictwo noradrenergiczne i serotoninergiczne, a blokując receptor histaminowy H1 działa uspokajająco. |
| Inhibitor wychwytu serotoniny i antagonista 5-HT2 | Przedstawicielem tej grupy jest trazodon. | Trazodon jest wskazany w zaburzeniach depresyjnych, w tym w depresji z lękiem. |
| Lek o działaniu wielomodalnym | Przedstawicielem tej grupy jest wortioksetyna. | Wortioksetyna hamuje przenośnik serotoniny i jednocześnie moduluje kilka receptorów serotoninowych. |
| Inhibitory MAO | Przykładem jest moklobemid, odwracalny inhibitor MAO-A. | Inhibitorów MAO nie łączy się z wieloma innymi antydepresantami, np. połączenie z escitalopramem jest przeciwwskazane. |
| Leki trójpierścieniowe (trójcykliczne) | To starsza grupa, do której należy m.in. imipramina. | ChPL trazodonu przywołuje je jako punkt odniesienia: trazodon nie działa cholinolitycznie, a na mięsień sercowy nie wpływa w sposób typowy dla tej grupy. |
Lista popularnych antydepresantów: wskazania obok siebie
Ta sama substancja może mieć szersze albo węższe wskazania niż jej sąsiadka z grupy. Poniżej zestawienie według ChPL produktów referencyjnych; inne preparaty z tą samą substancją mogą się nieco różnić, więc przy konkretnym opakowaniu liczy się jego ulotka. Szczegóły znajdziesz na kartach leków: sertralina, escitalopram, fluoksetyna, duloksetyna i bupropion.
| Substancja | Wskazania według ChPL |
|---|---|
| Sertralina | Sertralina jest wskazana w epizodach dużej depresji i zapobieganiu ich nawrotom, w lęku napadowym, zaburzeniach obsesyjno-kompulsyjnych, lęku społecznym i PTSD. |
| Escitalopram | Escitalopram stosuje się w epizodach dużej depresji, lęku panicznym, fobii społecznej, lęku uogólnionym i zaburzeniu obsesyjno-kompulsyjnym. |
| Fluoksetyna | Fluoksetyna u dorosłych jest wskazana w depresji, zaburzeniach obsesyjno-kompulsyjnych i bulimii, a u dzieci od 8 lat wyłącznie w umiarkowanej lub ciężkiej depresji razem z psychoterapią. |
| Wenlafaksyna | Wenlafaksynę stosuje się w depresji i zapobieganiu nawrotom, lęku uogólnionym, fobii społecznej i lęku napadowym. |
| Duloksetyna | Duloksetyna jest wskazana u dorosłych w depresji, lęku uogólnionym i bólu w obwodowej neuropatii cukrzycowej. |
| Mirtazapina | Mirtazapinę stosuje się u dorosłych w leczeniu epizodów dużej depresji. |
| Trazodon | Trazodon jest wskazany w zaburzeniach depresyjnych o różnej przyczynie, także przebiegających z lękiem. |
| Bupropion | Bupropion stosuje się w leczeniu epizodów dużej depresji u dorosłych. |
| Wortioksetyna | Wortioksetyna jest wskazana w leczeniu dużych epizodów depresyjnych u dorosłych. |
Jak antydepresanty działają w mózgu i po ilu tygodniach widać poprawę
Większość leków przeciwdepresyjnych zwiększa ilość przekaźników nerwowych dostępnych między neuronami, blokując ich wychwyt zwrotny albo receptory, które ten przekaźnik hamują. Efekt nastroju nie pojawia się jednak po pierwszej tabletce, bo mózg potrzebuje czasu, by przestawić się na nowe warunki. Dlatego antydepresantów nie bierze się doraźnie, tylko codziennie przez wiele miesięcy.
Czy antydepresanty pomagają osobie zdrowej? Nie są to leki poprawiające nastrój na zawołanie. Wskazania w ChPL wszystkich opisanych tu leków obejmują wyłącznie rozpoznane choroby, takie jak epizody dużej depresji czy zaburzenia lękowe. Leczenie ma sens wtedy, gdy psychiatra rozpozna chorobę.
| Substancja | Kiedy według ChPL pojawia się efekt |
|---|---|
| Escitalopram | Działanie przeciwdepresyjne escitalopramu pojawia się zwykle po 2-4 tygodniach. |
| Duloksetyna | Odpowiedź na duloksetynę obserwuje się zwykle po 2-4 tygodniach terapii. |
| Mirtazapina | Efekt mirtazapiny zaczyna być widoczny zwykle po 1-2 tygodniach, a wyraźna poprawa po 2-4 tygodniach. |
| Bupropion | Działanie bupropionu obserwowano po 14 dniach, a pełny efekt może wymagać kilku tygodni. |
| Trazodon | Według ChPL działanie trazodonu ujawnia się po około tygodniu leczenia. |
| Fluoksetyna | Leczenie fluoksetyną lekarz ponownie ocenia po 3-4 tygodniach od rozpoczęcia. |
Pierwsze tygodnie leczenia: ostrzeżenie dotyczące myśli samobójczych
To najważniejsza informacja na tej stronie. ChPL wszystkich opisanych tu leków przeciwdepresyjnych ostrzegają, że w pierwszych tygodniach leczenia i po każdej zmianie dawki lęk, niepokój i myśli samobójcze mogą się przejściowo nasilić. Metaanaliza badań wykazała zwiększone ryzyko zachowań samobójczych u osób poniżej 25. roku życia przyjmujących leki przeciwdepresyjne.
Jeśli zauważysz u siebie albo u bliskiej osoby nasilenie myśli samobójczych, silny niepokój ruchowy albo nagłą zmianę zachowania, skontaktuj się z lekarzem od razu. W bezpośrednim zagrożeniu życia dzwoń pod 112. Dobrze, by ktoś bliski wiedział o rozpoczęciu leczenia i mógł zwrócić uwagę na niepokojące zmiany.
Skutki uboczne antydepresantów: co zgłaszano przy poszczególnych lekach
Działania niepożądane zależą od grupy, ale wiele z nich pojawia się na początku leczenia i słabnie z czasem. ChPL escitalopramu podaje wprost, że występują najczęściej w pierwszym lub drugim tygodniu, a potem ich nasilenie i częstość zwykle się zmniejszają.
- Pocenie się to częsty problem przy wenlafaksynie i bupropionie; warto o nim powiedzieć lekarzowi, a nie odstawiać lek.
- Zmiany masy ciała przebiegają różnie: przy mirtazapinie częsty jest przyrost, przy bupropionie częsta jest utrata apetytu.
- Łączenie kilku leków działających na serotoninę grozi zespołem serotoninowym, stanem potencjalnie zagrażającym życiu.
- Hydroksyzyna jest przeciwwskazana z citalopramem i escitalopramem oraz u każdego, kto przyjmuje lek wydłużający odstęp QT; więcej na karcie hydroksyzyny.
| Lek | Najczęściej zgłaszane działania niepożądane według ChPL |
|---|---|
| Sertralina | Przy sertralinie bardzo często występowały bóle głowy, bezsenność, nudności i biegunka. |
| Fluoksetyna | Przy fluoksetynie bardzo często notowano bezsenność, ból głowy, biegunkę, nudności i zmęczenie. |
| Wenlafaksyna | Przy wenlafaksynie bardzo często zgłaszano nudności, suchość w ustach, ból głowy i pocenie się, w tym poty nocne. |
| Duloksetyna | Przy duloksetynie najczęściej zgłaszano nudności, ból głowy, suchość w ustach, senność i zawroty głowy. |
| Mirtazapina | Przy mirtazapinie najczęściej występowały senność, uspokojenie, suchość w ustach, większy apetyt i przyrost masy ciała. |
| Bupropion | Przy bupropionie bardzo często występowały bezsenność, ból głowy, suchość w ustach i nudności, a rzadko napady drgawkowe. |
| Wortioksetyna | Przy wortioksetynie bardzo częstym działaniem niepożądanym były nudności. |
Dobór leku przeciwdepresyjnego: czynniki, które waży lekarz
Nie istnieje jeden lek, który pasuje każdemu. Psychiatra dobiera substancję do rozpoznania, objawów towarzyszących i twojej historii leczenia. Poniżej czynniki, które mają największe znaczenie i które warto opisać na wizycie albo we wniosku o kontynuację.
| Czynnik | Dlaczego ma znaczenie |
|---|---|
| Rozpoznanie | Leki różnią się wskazaniami: część obejmuje zaburzenia lękowe, jedna ma wskazanie w bólu neuropatycznym, a niektóre tylko depresję. |
| Wiek | Fluoksetyna jest jedynym z opisanych leków ze wskazaniem w depresji od 8 lat, a bupropion nie jest wskazany przed 18. rokiem życia. |
| Inne choroby | Napady drgawkowe, bulimia albo jadłowstręt są przeciwwskazaniami do bupropionu, a choroby wątroby i nerek wpływają na dawkowanie wielu leków. |
| Inne przyjmowane leki | Połączenia z inhibitorami MAO, innymi lekami serotoninergicznymi czy hydroksyzyną mogą być przeciwwskazane. |
| Tolerancja działań niepożądanych | Senność, przyrost masy ciała, bezsenność albo zaburzenia seksualne mają różny ciężar dla różnych osób. |
| Ciąża i karmienie | Każdy lek ma w ChPL osobną ocenę bezpieczeństwa w ciąży i podczas karmienia piersią. |
| Wcześniejsza odpowiedź | To, jak działał na ciebie dany lek w przeszłości, często przesądza o wyborze. |
Ile miesięcy trwa leczenie przeciwdepresyjne
Poprawa samopoczucia nie oznacza końca leczenia. Część ChPL podaje wprost, jak długo kontynuować terapię, a dwa leki mają nawet osobne wskazanie w zapobieganiu nawrotom depresji. Zbyt wczesne przerwanie leczenia zwiększa ryzyko powrotu objawów, dlatego moment zakończenia ustala psychiatra.
| Lek i sytuacja | Co mówi ChPL o czasie leczenia |
|---|---|
| Bupropion w depresji | Pacjentów z depresją leczy się bupropionem co najmniej 6 miesięcy, aby upewnić się, że objawy ustąpiły. |
| Escitalopram w fobii społecznej | Przy fobii społecznej zalecane jest kontynuowanie leczenia escitalopramem przez 12 tygodni w celu uzyskania trwałej poprawy. |
| Fluoksetyna w zaburzeniach obsesyjno-kompulsyjnych | Jeśli w ciągu 10 tygodni nie ma poprawy, lekarz rozważa zasadność leczenia fluoksetyną, a u osób z dobrą odpowiedzią terapia może trwać dłużej. |
| Mirtazapina bez efektu | Gdy mimo właściwej dawki poprawa nie nastąpi w ciągu kolejnych 2-4 tygodni, według ChPL mirtazapinę należy odstawić. |
| Sertralina i wenlafaksyna | Obie substancje mają w ChPL osobne wskazanie: zapobieganie nawrotom epizodów dużej depresji. |
Odstawianie antydepresantów krok po kroku z lekarzem
Antydepresantów nie przerywa się nagle. ChPL sertraliny, escitalopramu, wenlafaksyny i duloksetyny zalecają stopniowe zmniejszanie dawki przez co najmniej 1-2 tygodnie, a ChPL wenlafaksyny dodaje, że u niektórych osób odstawianie musi trwać kilka miesięcy albo dłużej. Fluoksetyna i jej metabolit pozostają w organizmie jeszcze przez kilka tygodni po ostatniej dawce.
Objawy odstawienia są zwykle łagodne lub umiarkowane i ustępują w ciągu około 2 tygodni, ale u części osób bywają nasilone i utrzymują się dłużej. Gdy pojawią się w stopniu trudnym do zniesienia, lekarz może wrócić do poprzedniej dawki i zwolnić tempo. Zmianę jednego antydepresantu na inny także prowadzi lekarz, bo niektóre połączenia wymagają przerwy między lekami.
W przeciwieństwie do benzodiazepin, które są substancjami psychotropowymi grupy IV-P, leki przeciwdepresyjne nie trafiły na wykaz substancji psychotropowych. ChPL mirtazapiny stwierdza, że nie powoduje ona uzależnienia, przy trazodonie brak dowodów na działanie uzależniające, a bupropion ma mały potencjał uzależniający.
- Zawroty głowy i zaburzenia czucia, w tym mrowienie albo wrażenie porażenia prądem.
- Zaburzenia snu, w tym bezsenność i intensywne sny.
- Pobudzenie, niepokój, drżenie, zmęczenie.
- Nudności, wymioty i bóle głowy.
Przedłużenie recepty na antydepresant online
Wszystkie opisane tu antydepresanty są wydawane na receptę Rp i żadnego z nich nie kupisz legalnie bez recepty; preparaty z nielegalnych źródeł mogą być podrobione. Jeśli psychiatra rozpoznał chorobę i dobrał lek, a ty kontynuujesz leczenie, możesz złożyć wniosek o e-receptę psychiatryczną. Rozpoznanie i pierwszy dobór leku przeciwdepresyjnego to zadanie psychiatry na wizycie, o czym więcej w tekście o różnicy między kontynuacją a pierwszą wizytą.
Wniosek ocenia lekarz na podstawie formularza i dokumentacji. W razie wątpliwości dopytuje na czacie, a gdy kontynuacja nie jest uzasadniona albo objawy wymagają pilnej oceny psychiatry, odmawia. Jeśli lekarz odmówi, opłata nie podlega zwrotowi, bo dotyczy oceny wniosku.
Substancje z tej grupy
SertralinaEscitalopramFluoksetynaWenlafaksynaDuloksetynaMirtazapinaTrazodonBupropion
Źródła
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Asertin 50, sertralina (URPL)
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Escitil, escitalopram (URPL)
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Bioxetin, fluoksetyna (URPL)
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Efectin ER 75, wenlafaksyna (URPL)
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Dulsevia, duloksetyna (URPL)
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Mirtor, mirtazapina (URPL)
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Trittico CR, trazodon (URPL)
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Wellbutrin XR, bupropion (URPL)
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Brintellix, wortioksetyna (EMA)
- Rozporządzenie Ministra Zdrowia w sprawie wykazu substancji psychotropowych, środków odurzających oraz nowych substancji psychoaktywnych (Dz.U. 2024 poz. 1139)
To materiał informacyjny - nie zastąpi rozmowy z lekarzem. O rozpoznaniu, wyborze leku i wystawieniu recepty decyduje lekarz.
Skąd bierzemy informacje i kto je sprawdza - wyjaśniamy w wytycznych redakcyjnych.