Otyłość jest chorobą przewlekłą, wpisaną na listę Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób. Nie ustępuje sama i ma skłonność do nawrotów. Leczenie zaczyna się od rozpoznania i oceny powikłań, a leki są jego częścią, nie punktem wyjścia.
Choroba, która ma własne miejsce w klasyfikacji
Światowa Organizacja Zdrowia uznaje otyłość za chorobę, a nie za cechę sylwetki. Otyłość jest wpisana na listę Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób. Definicja WHO mówi o nieprawidłowym lub nadmiernym nagromadzeniu tłuszczu, które wpływa niekorzystnie na stan zdrowia. To sformułowanie jest ważniejsze, niż się wydaje, bo przesuwa punkt odniesienia z wyglądu na zdrowie.
Z takiej definicji wynika sposób prowadzenia leczenia. Otyłość nie ustępuje samoistnie i ma tendencję do nawrotów, więc postępuje się z nią tak jak z innymi chorobami przewlekłymi. Jest rozpoznanie, jest ocena powikłań, jest plan prowadzony przez lata. Nie ma jednej interwencji, która zamyka sprawę w kilka tygodni.
Skala w Polsce jest duża i rośnie. W komunikacie z badań nr 103/2019 Fundacji Centrum Badania Opinii Społecznej, zatytułowanym "Czy Polacy mają problem z nadwagą?", podano, że ponad połowa badanych dorosłych, czyli 59 procent, ma problem ze zbyt dużą masą ciała, a ponad jedna piąta, czyli 21 procent, spełnia kryterium otyłości. W porównaniu z poprzednim sondażem z 2014 roku odsetek osób z nadmierną masą ciała zwiększył się o 8 punktów procentowych, a odsetek osób z masą ciała w normie spadł z 46 do 39 procent. Wskaźniki wyliczono z podanych przez badanych masy ciała i wzrostu, więc jest to deklaracja, a nie pomiar w gabinecie.
Nazwanie otyłości chorobą nie jest formalnością językową. Bez rozpoznania nie ma oceny powikłań, nie ma podstawy do skierowania do specjalisty i nie ma punktu wyjścia do rozmowy o leczeniu farmakologicznym. Rozpoznanie jest warunkiem wstępnym każdego kolejnego kroku.
Co mierzy BMI, a czego nie zmierzy
Podstawowym wskaźnikiem jest BMI, czyli masa ciała w kilogramach podzielona przez kwadrat wzrostu w metrach. Nadwagę przyjmuje się przy wartości równej 25 kg na metr kwadratowy lub wyższej, otyłość przy wartości 30 kg na metr kwadratowy lub wyższej. Pomiar masy ciała i wzrostu zaleca się wykonywać co najmniej raz w roku, także wtedy, gdy nic nie dolega.
BMI jest wskaźnikiem przesiewowym i tyle o nim należy wiedzieć. Nie rozróżnia tkanki tłuszczowej od mięśniowej i nie mówi nic o tym, gdzie tłuszcz się odkłada. U osoby bardzo umięśnionej potrafi zawyżać, u osoby starszej z małą masą mięśniową potrafi zaniżać. Dlatego wynik BMI jest początkiem oceny, nigdy jej końcem.
Drugą metodą jest ocena zawartości tkanki tłuszczowej w organizmie. Przyjmuje się, że w otyłości przekracza ona 30 procent u kobiet i 25 procent u mężczyzn. Trzecią jest wskaźnik talia-biodra, liczony jako stosunek obwodu talii do obwodu bioder. Wartość powyżej 0,85 u kobiet i powyżej 0,9 u mężczyzn wskazuje na otyłość brzuszną, nazywaną typem jabłko. Wartości niższe lub równe odpowiadają otyłości pośladkowo-udowej, czyli typowi gruszka.
Najprostszy z tych pomiarów wykonuje się centymetrem krawieckim. Według kryteriów International Diabetes Federation o otyłości brzusznej mówi się przy obwodzie talii wynoszącym 80 cm lub więcej u kobiet i 94 cm lub więcej u mężczyzn.
To rozróżnienie ma konsekwencje kliniczne, a nie estetyczne. Najlepiej udokumentowane jest ryzyko sercowo-metaboliczne związane z otyłością brzuszną, która zwiększa prawdopodobieństwo nadciśnienia tętniczego, cukrzycy typu 2 i miażdżycy. Ryzyko onkologiczne wiąże się z nadmierną masą ciała jako taką, a nie z jednym typem sylwetki, i dotyczy między innymi nowotworów jelita grubego, piersi i trzonu macicy. Dwie osoby z tym samym BMI mogą więc mieć różny profil ryzyka, a sam obwód talii bywa informacją, której BMI nie niesie.
Skąd się bierze i dlaczego rzadko ma jedną przyczynę
Rozwojowi otyłości sprzyja mała aktywność fizyczna i nadmierne spożycie kalorii, ale na tym lista się nie kończy. Wymienia się także nieregularne i pospieszne jedzenie posiłków, stres oraz niedostateczną ilość snu. Każdy z tych czynników działa po cichu i przez lata, co tłumaczy, dlaczego choroba rozwija się niezauważalnie.
Druga grupa przyczyn dotyczy psychiki i sposobu jedzenia. Należą do niej zaburzenia emocjonalne, obniżenie nastroju i samooceny, brak samoakceptacji, a także zaburzenia odżywiania: kompulsywne objadanie się, zespół nocnego jedzenia, bulimia i uzależnienie od jedzenia. Osobno wymienia się choroby psychiczne. Praca nad samą dietą bez rozpoznania tych mechanizmów zwykle kończy się nawrotem.
Trzecia grupa to czynniki, na które pacjent nie ma wpływu: uwarunkowania genetyczne oraz zaburzenia endokrynologiczne. Na każdym etapie prowadzenia pacjenta zaleca się wykluczenie wtórnych przyczyn otyłości, a w szczególności niedoczynności tarczycy. Część leków stosowanych przewlekle także sprzyja przybieraniu na wadze.
Z praktycznego punktu widzenia wniosek jest jeden. Kolejna dieta wprowadzana bez wykluczenia przyczyny wtórnej i bez oceny tła psychicznego to gonienie własnego ogona. Dlatego pierwszym krokiem jest badanie i rozmowa z lekarzem, a nie wybór preparatu.
Powikłania są właściwym powodem leczenia
Rodzaj powikłań zależy od ilości tkanki tłuszczowej, jej rozmieszczenia i czasu trwania choroby. Wymienia się między innymi cukrzycę typu 2, nadciśnienie tętnicze, zaburzenia gospodarki lipidowej, choroby układu sercowo-naczyniowego takie jak miażdżyca, udar mózgu i niewydolność serca, a także przewlekłą chorobę nerek.
Dalsza część listy bywa zaskoczeniem. Obejmuje choroby pęcherzyka żółciowego, niealkoholowe stłuszczenie wątroby, ostre zapalenie trzustki, powikłania oddechowe z zespołem bezdechu sennego, choroby stawów i kości, zespół policystycznych jajników, niepłodność oraz niektóre nowotwory, w tym jelita grubego, piersi i macicy. Na tej samej liście znajdują się depresja i zaburzenia nastroju.
Najmocniejszy praktyczny wniosek dotyczy ciśnienia. Nadmierna masa ciała odpowiada za znaczną część przypadków nadciśnienia pierwotnego, więc leczenie otyłości jest równocześnie leczeniem ciśnienia, a nie osobnym, dodatkowym zadaniem. Podobnie działa to w drugą stronę: redukcja masy ciała bywa warunkiem, bez którego kolejne leki na ciśnienie nie dają spodziewanego efektu.
Dlatego ocena pacjenta z otyłością nie kończy się na wadze. Lekarz kieruje na badania w kierunku zaburzeń i chorób, które współwystępują z nadmierną masą ciała, bo to one decydują o pilności i kształcie leczenia.
Co naprawdę kryje się pod hasłem leki na odchudzanie
Preparaty, o których najczęściej myślą osoby szukające leków na odchudzanie, są w polskim Rejestrze Produktów Leczniczych wydawane z przepisu lekarza. Xenical w kapsułkach twardych o mocy 120 mg z orlistatem ma kategorię Rp. Mysimba w tabletkach o przedłużonym uwalnianiu, zawierająca chlorowodorek naltreksonu i chlorowodorek bupropionu, ma kategorię Rp. Kategorię Rp mają też Saxenda z liraglutydem i Mounjaro z tirzepatydem, oba w postaci roztworu do wstrzykiwań, oraz Wegovy z semaglutydem, które figuruje w rejestrze zarówno jako roztwór do wstrzykiwań, jak i jako tabletki.
W tym zestawieniu jest jeden wyjątek i warto go znać dokładnie. Alli w kapsułkach twardych o mocy 60 mg, zawierający orlistat, figuruje w rejestrze z kategorią OTC, czyli jest wydawany bez recepty. Ta sama substancja w mocy 120 mg, czyli Xenical, jest już lekiem na receptę. Różnica dotyczy mocy preparatu, nie substancji.
Praktyczny wniosek z kolumny ze statusem wydawania jest prosty. Poza jednym preparatem o niższej mocy hasło leki na odchudzanie oznacza w Polsce leki na receptę. Recepta nie jest formalnością do obejścia, tylko zapisem decyzji lekarza, który wcześniej ocenił wskazanie, choroby współistniejące i przeciwwskazania.
Nie istnieje lek, który działa zamiast zmiany sposobu jedzenia i aktywności. W dokumentach rejestracyjnych preparatów z tej grupy leczenie farmakologiczne jest opisane jako uzupełnienie diety i wysiłku fizycznego, a nie ich zamiennik. Preparat kupiony z pominięciem apteki nie daje żadnej pewności co do składu ani dawki, a przy tej grupie leków nie jest to drobiazg.
Osobnej rozmowy wymaga sytuacja pacjentki, która jest w ciąży, karmi piersią albo ciążę planuje. Preparaty stosowane w leczeniu otyłości mają w tym zakresie własne zastrzeżenia i nie wszystkie z nich brzmią tak samo, dlatego przed rozpoczęciem leczenia lekarz omawia z pacjentką kwestie ciąży i antykoncepcji. Jest to jeden z powodów, dla których taka decyzja zapada po rozmowie i ocenie, a nie na podstawie opisu preparatu w internecie.
Osobną sprawą jest to, czym różni się odchudzanie od leczenia otyłości jako choroby, bo te dwa pojęcia mieszają się w rozmowach najczęściej. Tej różnicy pojęciowej poświęcamy w tej kategorii odrębny artykuł o lekach na odchudzanie i leczeniu otyłości; tutaj patrzymy na to samo hasło wyłącznie od strony statusu rejestrowego preparatów.
Jak wygląda leczenie i od czego się zaczyna
Podstawą terapii jest trwała zmiana stylu życia. Pomoc dietetyka polega na przeprowadzeniu dokładnego wywiadu, ułożeniu indywidualnie dopasowanej diety o kaloryczności niższej od zapotrzebowania, monitorowaniu przebiegu i dostosowywaniu zaleceń do efektów. Warto upewnić się, że dietetyk ma kierunkowe wykształcenie i doświadczenie w pracy z pacjentami.
Tempo redukcji jest częścią zalecenia, a nie szczegółem. Za korzystną dla zdrowia uznaje się redukcję wolną, ale trwałą: około 1 kg tygodniowo w pierwszym miesiącu i około 0,5 kg tygodniowo w kolejnych. Aktywność fizyczną zwiększa się stopniowo, docelowo do co najmniej 150 minut tygodniowo ćwiczeń o umiarkowanej intensywności, podzielonych na 3 do 5 dni, przy czym pojedynczy wysiłek nie powinien trwać krócej niż 30 minut.
Dalsze postępowanie zależy od wartości BMI. Przy wartości od 27 do 30 zaleca się dietę ubogoenergetyczną i zwiększenie aktywności fizycznej. Przy wartości od 30 do 35 zaleca się większe ograniczenia dietetyczne, leczenie farmakologiczne i dalsze zwiększenie aktywności. Przy wartości powyżej 35 i braku efektów dotychczasowego postępowania zaleca się rozważenie leczenia chirurgicznego.
Dla bardziej zaawansowanej otyłości granica jest opisywana jeszcze wyraźniej. Gdy BMI przekracza 40, a czasem również w otyłości drugiego stopnia, lekarz zaleca leczenie chirurgiczne. Osobną, rzadziej wykorzystywaną możliwością jest leczenie uzdrowiskowe w ramach Narodowego Funduszu Zdrowia, o którego skierowaniu decyduje lekarz.
W wytycznych dla lekarzy rodzinnych pada zdanie, które warto znać także jako pacjent: niewłaściwe jest pozostawienie pacjenta z otyłością bez konkretnie sprecyzowanych zaleceń. Jeżeli po wizycie nie wiadomo, co dokładnie robić dalej, to jest powód, żeby dopytać.
Gdzie w tym wszystkim są leki działające na receptor GLP-1
Najgłośniej omawianą dziś grupą są leki naśladujące działanie hormonu jelitowego GLP-1. Wszystkie preparaty z tej grupy figurują w polskim rejestrze jako wydawane z przepisu lekarza. Kolumna ze statusem wydawania wygląda w ich przypadku monotonnie i to jest jej najważniejsza informacja.
Sama nazwa substancji nie rozstrzyga o tym, w czym dany preparat jest zarejestrowany. Ozempic zawierający semaglutyd jest w swojej Charakterystyce Produktu Leczniczego wskazany do leczenia dorosłych z niedostatecznie kontrolowaną cukrzycą typu 2, jako uzupełnienie diety i wysiłku fizycznego. To samo pytanie zadane o inne opakowanie z tą samą substancją może mieć inną odpowiedź, bo każde opakowanie ma własne dokumenty.
W leczeniu otyłości zarejestrowano osobne preparaty. Wegovy zawiera semaglutyd i jest wskazany do kontroli masy ciała, a Mounjaro z tirzepatydem ma w dokumentach zarówno cukrzycę typu 2, jak i kontrolę masy ciała. Oba podaje się we wstrzyknięciu raz w tygodniu. Saxenda zawiera liraglutyd, jest zarejestrowana do kontroli masy ciała i wymaga wstrzyknięcia raz na dobę.
Semaglutyd występuje też w tabletce. Ta postać doustna, Rybelsus, jest zarejestrowana w cukrzycy typu 2 i przyjmuje się ją codziennie, więc nie jest tabletką na otyłość, choć bywa tak opisywana w sieci. To, czy w grę wchodzi zastrzyk, tabletka, czy żaden z tych leków, wynika z rozpoznania i chorób towarzyszących. Wybór postaci leku należy do lekarza, a nie do pacjenta wypełniającego wniosek.
Z tego wynika praktyczna zasada rozmowy z lekarzem. Pytanie brzmi nie tyle o substancję, ile o konkretny preparat, jego wskazanie i to, czy pasuje do sytuacji zdrowotnej pacjenta. Mechanizm działania, spodziewane działania niepożądane oraz dostępność poszczególnych preparatów opisujemy osobno w tej kategorii.
Kiedy umówić wizytę, a kiedy nie czekać ani chwili
Planowo do lekarza warto zgłosić się wtedy, gdy BMI wynosi 30 lub więcej, gdy obwód talii przekracza podane wyżej progi albo gdy pojawiają się objawy chorób towarzyszących: podwyższone ciśnienie, nietypowe zmęczenie, chrapanie z przerwami w oddychaniu w nocy, bóle stawów kolanowych i biodrowych, zaburzenia miesiączkowania.
Są jednak sytuacje, w których żadna forma konsultacji zdalnej nie jest właściwą drogą. Ból w klatce piersiowej, nagła duszność, opadnięcie kącika ust, niedowład jednej strony ciała lub zaburzenia mowy wymagają wezwania pogotowia pod numerem 112 albo zgłoszenia się na szpitalny oddział ratunkowy. To są objawy, przy których liczą się minuty.
Osobno traktuje się kryzys psychiczny. Depresja i zaburzenia nastroju są wymieniane wśród powikłań otyłości, a w sytuacji myśli samobójczych pomoc jest dostępna od razu i bezpłatnie: Centrum Wsparcia dla osób w kryzysie psychicznym pod numerem 800 70 2222 oraz telefon zaufania 116 123. Dla dzieci i młodzieży działa numer 116 111.
Warto też znać objaw, który bywa mylony z sukcesem. Niezamierzony spadek masy ciała, którego nie tłumaczy celowe odchudzanie, jest objawem wymagającym diagnostyki, a nie powodem do zadowolenia. Zgłasza się go lekarzowi bez odkładania.
Czego nie zastąpi konsultacja online, a w czym pomaga
Zasady są zapisane w ustawie o zawodach lekarza i lekarza dentysty. Artykuł 42 ustęp 1 pozwala lekarzowi orzekać o stanie zdrowia po uprzednim, osobistym zbadaniu pacjenta lub po zbadaniu go za pośrednictwem systemów teleinformatycznych albo systemów łączności, a także po analizie dostępnej dokumentacji medycznej. Artykuł 42 ustęp 2 dopuszcza wystawienie recepty niezbędnej do kontynuacji leczenia bez badania, jeżeli jest to uzasadnione stanem zdrowia pacjenta odzwierciedlonym w dokumentacji medycznej.
Z tego płyną dwa wnioski, które warto przyjąć przed złożeniem wniosku. Konsultacja zdalna jest oceną, a nie formalnością prowadzącą do dokumentu. Lekarz może uznać, że danych jest za mało, że sprawa wymaga badania przedmiotowego albo że wskazań nie ma, i wtedy dokumentu nie wystawi. Nie da się z góry obiecać ani wyniku takiej oceny, ani terminu.
Żeby ocena była możliwa, warto przygotować konkretne rzeczy: aktualną masę ciała i wzrost, obwód talii, wyniki badań, jeśli były wykonywane, pełną listę przyjmowanych leków wraz z dawkami zapisanymi na opakowaniach oraz opis dotychczasowego leczenia i jego efektów. Im mniej domysłów po stronie lekarza, tym rzetelniejsza ocena.
Część spraw pozostaje domeną wizyty stacjonarnej. Badanie przedmiotowe, pierwsza kwalifikacja do niektórych metod leczenia, ocena powikłań wymagająca badań obrazowych czy konsultacji specjalistycznej nie odbędą się przez formularz. Konsultacja zdalna sprawdza się natomiast przy kontynuacji leczenia i przy porządkowaniu kolejnych kroków.
To materiał informacyjny - nie zastąpi rozmowy z lekarzem. O wystawieniu dokumentu zawsze decyduje lekarz.
Skąd bierzemy informacje i kto je sprawdza - wyjaśniamy w wytycznych redakcyjnych.