SSRI, czyli selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny, to w Polsce sześć substancji na receptę: sertralina, escitalopram, citalopram, fluoksetyna, paroksetyna i fluwoksamina. Ich charakterystyki wymieniają depresję, a zależnie od substancji także zaburzenia lękowe, zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne (OCD), PTSD i bulimię. Częste działania niepożądane, takie jak nudności, ból głowy czy bezsenność, pojawiają się zwykle na początku leczenia i z czasem słabną. Niżej masz wszystko rozłożone na zestawienia: substancje obok siebie, częstości z ChPL, interakcje i odstawianie.
Sześć substancji z grupy SSRI obok siebie
Wszystkie sześć substancji działa tym samym głównym mechanizmem, ale różnią się zakresem zarejestrowanych wskazań, dostępnymi postaciami i listą leków, z którymi nie wolno ich łączyć. Tabela zbiera to, co mówi Charakterystyka Produktu Leczniczego (ChPL) produktu referencyjnego każdej substancji. Inne preparaty z tą samą substancją mogą mieć nieco inny zakres wskazań, dlatego przy konkretnym opakowaniu sprawdzaj jego własną ulotkę.
Szczegółowe opisy znajdziesz na kartach: sertralina krok po kroku, co warto wiedzieć o escitalopramie i fluoksetyna w praktyce. Citalopram, paroksetyna i fluwoksamina są opisane na razie tylko w tym zestawieniu.
| Substancja | Wskazania w ChPL | Postaci i moce w obrocie | Wyróżnik z ChPL |
|---|---|---|---|
| Sertralina | Sertralinę zarejestrowano do leczenia epizodów dużej depresji i zapobiegania ich powrotom, napadów paniki (także z agorafobią), OCD u dorosłych oraz dzieci od 6 do 17 lat, zespołu lęku społecznego i PTSD. | Sertralina występuje jako tabletki powlekane 25 mg, 50 mg, 100 mg i 150 mg. | Sertraliny nie wolno łączyć z pimozydem ani z nieodwracalnymi inhibitorami MAO. |
| Escitalopram | Escitalopram zarejestrowano do leczenia epizodów dużej depresji, napadów paniki (także z agorafobią), fobii społecznej, lęku uogólnionego i OCD. | Escitalopram występuje jako tabletki powlekane i tabletki rozpadające się w jamie ustnej 5 mg, 10 mg, 15 mg i 20 mg oraz krople doustne 20 mg/ml. | Escitalopram jest przeciwwskazany przy wydłużonym odstępie QT, z innymi lekami wydłużającymi QT oraz z moklobemidem i linezolidem. |
| Citalopram | Citalopram zarejestrowano do leczenia zaburzeń depresyjnych i napadów paniki (także z agorafobią). | Citalopram występuje jako tabletki powlekane 10 mg, 20 mg i 40 mg. | Citalopram, tak samo jak escitalopram, jest przeciwwskazany przy wydłużonym odstępie QT i razem z lekami, które go wydłużają. |
| Fluoksetyna | Fluoksetynę zarejestrowano u dorosłych do leczenia epizodów dużej depresji, OCD i bulimii (obok psychoterapii), a u dzieci od 8 lat tylko do leczenia depresji umiarkowanej lub ciężkiej, gdy sama psychoterapia nie pomogła. | Fluoksetyna występuje jako kapsułki twarde 10 mg i 20 mg, tabletki 20 mg oraz tabletki powlekane 10 mg i 20 mg. | Fluoksetyna długo zostaje w organizmie (okres półtrwania 4-6 dni, jej aktywnego metabolitu 4-16 dni) i nie wolno jej łączyć z metoprololem stosowanym w niewydolności serca. |
| Paroksetyna | Paroksetynę zarejestrowano do leczenia ciężkiego epizodu depresji, OCD, napadów paniki (także z agorafobią), fobii społecznej, lęku uogólnionego i PTSD. | Paroksetyna występuje jako tabletki 20 mg oraz tabletki powlekane 20 mg i 40 mg. | Paroksetyny nie wolno łączyć z inhibitorami MAO, tiorydazyną ani pimozydem. |
| Fluwoksamina | Fluwoksaminę zarejestrowano do leczenia dużych zaburzeń depresyjnych i OCD. | Fluwoksamina (Fevarin) występuje jako tabletki powlekane 50 mg i 100 mg. | Fluwoksaminy nie wolno łączyć z inhibitorami MAO, tyzanidyną, pimozydem ani ramelteonem. |
Co SSRI robią z serotoniną
Komórka nerwowa po przekazaniu sygnału wciąga serotoninę z powrotem przez specjalny transporter. SSRI blokują ten transporter, więc serotonina dłużej pozostaje tam, gdzie działa. Słowo „selektywne” oznacza, że wpływ na inne przekaźniki jest niewielki: ChPL sertraliny opisuje jedynie bardzo słaby wpływ na wychwyt noradrenaliny i dopaminy, a ChPL escitalopramu stwierdza, że hamowanie wychwytu serotoniny jest jedynym prawdopodobnym mechanizmem jego działania.
Z tej wybiórczości wynika kilka praktycznych rzeczy. ChPL citalopramu podaje, że długotrwałe leczenie nie wywołuje tolerancji na hamowanie wychwytu serotoniny, czyli przy długim stosowaniu lek nadal tak samo blokuje transporter. W badaniach u zdrowych ochotników sertralina nie powodowała sedacji i nie wpływała na sprawność psychomotoryczną. ChPL fluwoksaminy opisuje dodatkowo jej wysokie powinowactwo do receptorów sigma-1.
Obok SSRI istnieją leki SNRI, które poza serotoniną blokują też wychwyt noradrenaliny. Przykład takiej substancji znajdziesz na karcie duloksetyny, a pełną mapę grup leków przeciwdepresyjnych na stronie antydepresanty od A do Z.
Efekt leczniczy nie pojawia się od pierwszej tabletki. Charakterystyki opisują, że poprawa może nie wystąpić w pierwszych tygodniach leczenia albo nawet później, i właśnie dlatego ten okres wymaga uważnej obserwacji.
Wskazania SSRI: które rozpoznanie, które substancje
To zestawienie odwraca tabelę z góry: zaczynasz od rozpoznania i widzisz, które substancje mają je w ChPL. Wybór konkretnego leku należy do psychiatry, który bierze pod uwagę także choroby współistniejące, inne leki i wcześniejsze reakcje na leczenie.
- Depresja: wszystkie sześć substancji (sertralina także w zapobieganiu nawrotom epizodów dużej depresji).
- Napady paniki, również z agorafobią: sertralina, escitalopram, citalopram, paroksetyna.
- Zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne: sertralina, escitalopram, fluoksetyna, paroksetyna, fluwoksamina.
- Fobia społeczna: sertralina, escitalopram, paroksetyna.
- Uogólnione zaburzenie lękowe: escitalopram, paroksetyna.
- PTSD: sertralina, paroksetyna.
- Bulimia: fluoksetyna, jako uzupełnienie psychoterapii.
Działania niepożądane SSRI w liczbach z ChPL
„Bardzo często” w ChPL oznacza co najmniej 1 osobę na 10 leczonych, „często” od 1 na 100 do 1 na 10. Tabela pokazuje działania z tych dwóch kategorii, wybrane z pełnych list. Charakterystyki nie porównują substancji między sobą, więc różnice w tabeli nie są rankingiem.
| Substancja | Bardzo często | Często (wybrane) |
|---|---|---|
| Sertralina | U sertraliny bardzo często: nudności (24%), ból głowy (21%), bezsenność (19%), biegunka (18%), suchość w ustach (14%), senność (13%), zawroty głowy (11%). | U sertraliny często: lęk, pobudzenie, nerwowość, zmniejszenie libido, drżenie. |
| Escitalopram | U escitalopramu bardzo często: nudności i ból głowy. | U escitalopramu często: bezsenność, senność, zawroty głowy, zmniejszenie popędu płciowego, zwiększenie łaknienia i masy ciała, biegunka, zaparcie, wzmożone pocenie się. |
| Citalopram | U citalopramu bardzo często: senność, bezsenność, ból głowy, drżenie, suchość w jamie ustnej, nudności, zaparcia, nasilone pocenie się, osłabienie. | U citalopramu często: zmniejszenie popędu płciowego, lęk, nerwowość, biegunka, zmniejszenie łaknienia i masy ciała, zaburzenia wytrysku. |
| Fluoksetyna | U fluoksetyny bardzo często: bezsenność, ból głowy, biegunka, nudności, zmęczenie. | U fluoksetyny często: lęk, nerwowość, zmniejszenie libido, zmniejszenie apetytu i masy ciała, senność, niewyraźne widzenie. |
| Paroksetyna | U paroksetyny bardzo często: nudności i zaburzenia seksualne. | U paroksetyny często: senność, bezsenność, zawroty głowy, ból głowy, drżenie, zaparcia, biegunka, suchość w ustach, zwiększenie masy ciała, pocenie się. |
| Fluwoksamina | ChPL fluwoksaminy nie wymienia działań w kategorii „bardzo często”. | U fluwoksaminy często: nudności, wymioty, ból brzucha, zaparcie, biegunka, suchość w ustach, bezsenność, senność, ból głowy, zawroty głowy, nerwowość, kołatanie serca. |
Jak zmieniają się skutki uboczne w trakcie leczenia
Najwięcej dolegliwości przypada na start. ChPL escitalopramu i citalopramu wskazują pierwszy i drugi tydzień jako okres, w którym działania niepożądane występują najczęściej, a potem ich nasilenie i częstość zwykle maleją. Charakterystyki sertraliny, fluoksetyny i paroksetyny dodają, że w miarę leczenia część działań słabnie i zwykle nie wymaga odstawienia leku.
Sfera seksualna to osobny temat, który warto poruszyć z lekarzem wprost. W badaniach nad zespołem lęku społecznego niezdolność do ejakulacji wystąpiła u 14% mężczyzn leczonych sertraliną wobec 0% w grupie placebo. U paroksetyny zaburzenia seksualne należą do kategorii „bardzo często”.
Kilka zjawisk dotyczy całej grupy. Akatyzja, czyli przykry wewnętrzny niepokój z potrzebą ciągłego ruchu, pojawia się najczęściej w pierwszych tygodniach. Hiponatremia (za mało sodu we krwi) zdarza się rzadko, głównie u osób starszych. Badania prowadzone głównie u osób po 50. roku życia wskazują na większe ryzyko złamań kości. Zespół serotoninowy, czyli pobudzenie, drżenie, gorączka i przyspieszone tętno, grozi zwłaszcza przy łączeniu kilku leków działających na serotoninę.
Uwaga z punktu 4.4 ChPL, wspólna dla leków przeciwdepresyjnych: na samym początku terapii, a potem za każdym razem, gdy lekarz zmienia dawkę, niepokój, lęk i myśli samobójcze potrafią na jakiś czas narosnąć. Dotyczy to wyraźniej młodych dorosłych, którzy nie skończyli 25. roku życia. Gdy zauważysz to u siebie albo u kogoś bliskiego, kontaktuj się z lekarzem bez zwłoki, a przy bezpośrednim zagrożeniu życia wybierz 112. Charakterystyki zalecają, żeby w tym czasie bliscy też mieli Cię na oku.
Odstawienie SSRI: objawy, odsetki i czas trwania
Przerwanie SSRI, zwłaszcza nagłe, często daje objawy odstawienia. W badaniach klinicznych zgłaszało je 23% osób odstawiających sertralinę (wobec 12% kontynuujących leczenie), około 25% odstawiających escitalopram (wobec 15% na placebo) i 30% odstawiających paroksetynę (wobec 20% na placebo).
Na liście z charakterystyk najczęściej powtarzają się: zawroty głowy, mrowienie i inne zaburzenia czucia (czasem jak krótki „prąd”), kłopoty ze snem z bardzo żywymi snami, nudności, drżenie, niepokój, ból głowy, potliwość, kołatanie serca i rozdrażnienie. Zaczynają się zazwyczaj w pierwszych dniach po ostatniej dawce, przeważnie są łagodne lub umiarkowane i zwykle wygasają same w ciągu 2 tygodni. U części osób trwają dłużej, nawet 2-3 miesiące.
Dlatego ChPL zalecają stopniowe zmniejszanie dawki przez kilka tygodni. Tempo ustala lekarz prowadzący, a nie Ty sam. Nie odstawiaj leku z dnia na dzień, nawet gdy czujesz się lepiej: poprawa samopoczucia to często efekt działania leku, a nie znak, że przestał być potrzebny.
Z czym SSRI łączyć nie wolno
Przeciwwskazania z punktu 4.3 ChPL to twarde zakazy, nie sugestie. Zestawienie poniżej obejmuje najważniejsze z nich. Każdy lek, który dostajesz od innego lekarza, wpisz we wniosku albo pokaż w aptece.
- Inhibitory MAO: przeciwwskazane przy wszystkich sześciu substancjach z powodu ryzyka zespołu serotoninowego; ChPL podają też wymagane przerwy przy zamianie leków.
- Leki wydłużające odstęp QT: przeciwwskazane z citalopramem i escitalopramem. Dotyczy to m.in. hydroksyzyny, której łączenie z citalopramem i escitalopramem jest przeciwwskazane według dokumentów EMA.
- Pimozyd: przeciwwskazany z sertraliną, citalopramem, paroksetyną i fluwoksaminą, a jako lek wydłużający odstęp QT także z escitalopramem.
- Tyzanidyna i ramelteon: nie wolno ich stosować z fluwoksaminą.
- Metoprolol w niewydolności serca: przeciwwskazany z fluoksetyną.
- Tiorydazyna: przeciwwskazana z paroksetyną.
Recepta na SSRI i kontynuacja leczenia
Wszystkie SSRI mają w rejestrze kategorię Rp, czyli zwykłą receptę. Nie figurują w wykazie substancji psychotropowych, więc nie obejmują ich szczególne zasady, które dotyczą benzodiazepin czy leków na ADHD, w tym krótszy, 30-dniowy termin realizacji recepty.
Pierwszy dobór SSRI to zadanie psychiatry na wizycie. Jeśli leczenie już trwa i masz dokumentację, możesz złożyć wniosek o receptę na kontynuację: wypełniasz formularz z wywiadem, lekarz ocenia go i w razie potrzeby dopytuje na czacie. Ustawa o zawodach lekarza pozwala wystawić receptę na kontynuację bez badania, jeśli uzasadnia to stan zdrowia opisany w dokumentacji. Decyzja należy do lekarza, który może odmówić. Różnicę między obiema ścieżkami opisuje tekst o kontynuacji i pierwszej wizycie.
Substancje z tej grupy
Źródła
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Asertin 50 (sertralina, URPL)
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Escitil (escitalopram, URPL)
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Citabax 10 (citalopram, URPL)
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Bioxetin (fluoksetyna, URPL)
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Rexetin (paroksetyna, URPL)
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Fevarin (fluwoksamina, URPL)
- ustawa z dnia 6 września 2001 r. - Prawo farmaceutyczne (Dz.U. 2026 poz. 612)
- ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (Dz.U. 2026 poz. 37)
To materiał informacyjny - nie zastąpi rozmowy z lekarzem. O rozpoznaniu, wyborze leku i wystawieniu recepty decyduje lekarz.
Skąd bierzemy informacje i kto je sprawdza - wyjaśniamy w wytycznych redakcyjnych.